Ze wstępu do książki:

M. Kalczyńska, D. Sieradzka, Biblioteki polskie za granicą, Katowice: Uniwersytet Śląski, 2007  

    Tematyka dotycząca  polskich bibliotek za granicą, chociaż  jest stale obecna  w literaturze przedmiotu[1], to nie ma jeszcze odpowiedniego syntetycznego opracowania tego  zagadnienia. Nie istnieje także instytucja krajowa czy zagraniczna, która byłaby predysponowana do koordynowania badań dotyczących tego zagadnienia.

    Największe zasługi w upowszechnianiu omawianej  problematyki w polskiej bibliologii miał nieżyjący już prof. Andrzej Kłossowski – były dyrektor Biblioteki Narodowej i kierownik Pracowni Badań nad Książką Polską za Granicą[2].  

  Obecnie badania nad polonijnymi bibliotekami  i rozproszonymi miejscami przechowywania księgozbiorów prowadzą zarówno bibliolodzy, historycy, filolodzy, jak i kulturoznawcy. Wielu naukowców,   przy okazji podejmowanych studiów etnicznych, polonijnych  i  historycznych, uwzględnia kwestie dostępu do kultury polskiej za granicą. Natomiast  typowe zagadnienia roli książki i biblioteki pojawiają się jeszcze sporadycznie [3].    

     Dotychczas  nie posiadamy też  pełnego kompendium wiedzy dotyczącego omawianego  zagadnienia, szczególnie jeżeli chodzi o rozeznania dotyczące aktualnego stanu instytucji kultury książki. Jak wiadomo, wiele z zasłużonych tego typu placówek istniejących za granicą upadło lub przeformowało swoje działania raczej ku ośrodkom dokumentacji archiwalnej niż -  tradycyjnym bibliotekom. Oczywiście i takie instytucje mają swoją racje istnienia, ale nie zastąpią one placówek bieżącej obsługi czytelniczej.

Pocieszające jest to, że powstają obecnie nowe ośrodki promocji polskiej kultury za granicą. Należą do nich m.in.  Instytuty Polskiej Kultury za granicą, które niestety jeszcze nie mogą poszczycić się odpowiednim zapleczem bibliotecznym. Obserwuje się ponadto wzmożone działania oświatowe w odradzających się skupiskach polskich na Wschodzie Europy. Można wskazać np. na polskie szkółki działające przy parafiach katolickich na Ukrainie, czy w Rosji[4]. Tam powstają  na razie jeszcze niewielkie biblioteki, ale jakże bardzo potrzebne jest im wsparcie rzeczowe ze strony Polski.

Do inicjatyw założycielskich dochodzi także dzięki różnym akcjom osób prywatnych  oraz  studentów bibliotekoznawstwa uczelni krajowych[5].      

 Intencją autorek prezentowanego tutaj opracowania  jest zebranie wiedzy historycznej i przybliżenie informacji na temat funkcjonowania współczesnych polskich bibliotek i księgozbiorów za granicą. Większa części tekstów dotyczy tematów jeszcze mało znanych, nie podejmowanych dotychczas w badaniach naukowych. Dlatego tez planuje się w przyszłości sukcesywnie upowszechniać dane o polskiej książce za granicą. Publikacja jest wynikiem współpracy IBiIN z zagranicznymi instytucjami książki, m.in. w Wielkiej Brytanii, Republiki Czeskiej, Austrii, Niemiec i Wilnie oraz naukowcami uczelni polskich i zagranicznych.   

   Treść niniejszej książki podzielona została  na dwie części, w pierwszej zaprezentowano 9 artykułów i dwa opracowania, a w drugiej - znalazły się materiały uzupełniające naszą wiedzę o tytułowym zagadnieniu.

    Zbiór otwiera artykuł Marii Kocójowej na temat funkcji integracyjnej organizacji o nazwie „Stała Konferencja, Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie”. Autorka przedstawiła genezę oraz działalność  jednej z ważniejszych polskich instytucji, zrzeszającej  19 placówek muzealno-archiwalno-bibliotecznych z 7 krajów (5 europejskich oraz USA i Kanada). Omówiła jej zmieniającą się rolę, przemiany w kooperacji z krajem oraz znaczenie dla globalizacji kulturowej instytucji książki. 

   Wiedzę o współczesnych bibliotekach polonijnych na terenie USA wzbogaca artykuł Danuty Sieradzkiej. Autorka przedstawia najbardziej reprezentatywne placówki polonijnych bibliotek w Chicago, Nowym  Jorku, Waszyngtonie i innych mniejszych miejscowościach. Ujęto  ich historię i czasy współczesne, zaprezentowano cenne księgozbiory oraz  zagadnienia czytelnicze. 

   Opracowanie Anny Augustyniak dotyczy działalności wybranych bibliotek Londynu. Autorka na ich przykładzie  wskazała na  różnorodne aspekty funkcjonowania książki polskiej za granicą oraz podjęła próbę określenia znaczenia książki w  środowisku zagranicznym w kontekście zadań realizowanych przez instytucje ją  udostępniających. Poznaliśmy bibliotekę  Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego (POSK) i bibliotekę Instytutu Kultury Polskiej oraz dwie biblioteki brytyjskie: the British Library ( biblioteka narodowa) i the School of Slavonic and East European Studies Library University of Londyn (biblioteka akademicka).

    Ks. Zdzisław Małecki w swoim artykule skupił się na  bibliotekach parafialnych Polskiej  Misja Katolicka w Niemczech. Na tle losów polskiej emigracji do Niemiec i  na  podstawie własnych doświadczeń duszpasterskich, opisał fakty dotyczące powstania i działania biblioteki polskiej w  Ludwigsburgu. Wskazał także na ważniejsze przyczyny, które doprowadziły do powstania biblioteki. Głód na słowo polskie tuż po II wojnie światowej przyczynił się do akcji wydawniczej i bibliotekarskiej na terenie Niemiec.

   Agnieszka Łakomy podjęła analizę bibliologiczną dipisowskich  wydawnictw  hanowerskich znajdujących się  w Bibliotece Związku Polaków w Niemczech ( ZPwN) z siedzibą w Bochum. Hanower tuż II wojnie światowej był ważnym ośrodkiem wydawniczym polskiej książki, tutaj ukazywała się  większość ówczesnej literatury oświatowej, religijnej, pięknej   i popularnej. Autorka zwróciła przy tym uwagę na aspekty  bibliofilskie książki, a mianowicie ich znaki własnościowe, które określają drogę książki do biblioteki ZPwN.

   Małgorzata Warchoł-Schlotmann skupiła się na wybranych przykładach bibliotek polskich w Wiedniu. Omówiła  je w kontekście  ich dziejów dawnych i współczesności, począwszy od zbiorów M.  Ossolińskiego po najnowsze polonica  gromadzone m.in. w  Bibliotece  Instytutu Polskiego,  Stacji PAN, Bibliotece  Związku Polaków w Austrii „Strzecha“. Polskie książki stanowią także dużą część zbiorów Narodowej Biblioteki Austriackiej i Głównej Biblioteki Uniwersyteckiej w Wiedniu.

Przedmiotem artykułu Eugeniusza Kruszewskiego jest przegląd (w układzie chronologicznym) polskich bibliotek w Danii w XIX i XX wieku. Szczególny akcent położono na najdłużej działającą w Kopenhadze – Bibliotekę Polską. Obok niej wymieniono mniejsze placówki oraz polskie księgozbiory w duńskich instytucjach kulturalno-naukowych.

 Zagadnieniom księgozbiorów polskich na terenie Zaolzia poświęcono dwa teksty. Pierwszy Heleny Legowicz dotyczył Biblioteki Regionalnej w Karwinie i jej działu  Literatury Polskiej. Autorka zapoznała nas ze  strukturą organizacyjną, zakresem usług bibliotecznych i informacyjnych. Szczegółowo omówiła funkcje  Oddziału Literatury Polskiej tej placówki.   

Uzupełnieniem wiadomości o bibliotekach gromadzących polskie książki w Republice  Czeskiej jest opracowanie Anny Szturc. Tekst jest rekonesansem badawczym autorki po czterech  zaolziańskich placówkach: w Jablonkowie, Wędryni, Nasi i Mostach k. Jabłonkowa. Poznajemy fakty z historii i dzień  dzisiejszy    mało znanych  bibliotek. Bogactwo i różnorodność działań, podejmowanych przez te biblioteki służy nie tylko upowszechnianiu czytelnictwa i rozwojowi animacji społeczno-kulturalnej na polski-czeskim pograniczu, lecz również nawiązywaniu przyjaźni między obywatelami dwóch bliskich sobie narodów. 

    Kolejne opracowanie Jadwigi Witek dotyczy  sytuacji  polskiej  książki na Węgrzech w latach 2000-2005. Autorka  omawia wybrane problemy funkcjonowania książki polonijnej, wskazuje na  węgierskie programy rządowe jej promocji. Szczegółowo pisze o działalność Instytutu Polskiego w Budapeszcie jako głównym animatorze kultury  polskiej za granicą.

Część pierwszą publikacji zamyka opracowanie Zdzisława Gębołysia, który omówił  aktywność kulturalną Instytutu Polskiego w Wilnie. Zwrócił uwagę na integralną część placówki, jaką jest  Medioteka - biblioteka zbiorów audio i multi medialnych. Autor wskazał przy tym na szczególną rolę tej instytucji w  upowszechnianiu wiedzy o Polsce oraz popularyzacji dorobku kultury i nauki polskiej na Litwie.

  Zbiór artykułów i przyczynków uzupełniono dwoma zestawieniami materiałowymi autorstwa Marii Kalczyńskiej. Pierwszy to Bibliografia przedmiotowa do tematu Biblioteki polskie w Niemczech i  polsko-niemieckie kontakty bibliotekarskie. Na podkreślenie zasługuje fakt, że kwerendą objęto także prasowe polonica niemieckie, ważne  dla dokumentacji dziejów polskiej książki za granicą. Drugi -  jest zbiorem  adresów internetowych ważniejszych bibliotek, Instytutów Kultury i ośrodków dokumentacji polskiej za granicą. Odnotowano kilkanaście instytucji polskiej książki funkcjonujących w globalnym obiegu medialnym, przydatnych do dalszych badań bibliologicznych.    

     W konkluzji można powiedzieć, że zaprezentowane w pracy artykuły, opracowania i materiały, choć są zaledwie przyczynkami i rozeznaniami wstępnymi do tytułowego tematu, to złożyły się już na pewne kompendium wiedzy o polonijnych i zagranicznych bibliotekach. Poznaliśmy dzieje i współczesność wielu instytucji polskiej książki za granicą. Autorzy  scharakteryzowali różne kolekcje polonijne,  wskazali na publiczność czytelniczą, formy promocji polskiej książki w obiegu globalnym, skupiając się na  środowiskach emigracyjnych, autochtonicznych i obcych. Zaakcentowano przy tym wpływ polskiej transformacji społeczno-politycznej na działalność instytucji zaangażowanych w promocję polskiej książki za granicą. Wskazano także na  aktualne potrzeby bibliotek polonijnych. Podkreślono konieczność ustawicznej troski o utrzymanie i rozbudowę tych księgozbiorów.

    Mamy nadzieję, że zaprezentowana, w powyższym tomie, tematyka zainteresuje bibliologów, instytucje odpowiedzialne za stan polskiej kultury za granicą, studentów i  naukowców.  Stanie się także zachętą do dalszych badań i pogłębionych refleksji nad funkcjonowaniem szeroko rozumianej problematyki  polskiej książki za granicami Kraju.