Heinz Kneip i Matthias Kneip

Maria Kalczyńska
Anna Marcol

Heinz Kneip i Matthias Kneip - badacze i popularyzatorzy literatury i kultury polskiej w Niemczech

      W Niemczech  zawsze przebywało wielu polonofilów przyjaźnie nastawionych do spraw polskich. Szczególnie  znane są postacie  Henryka Bereski - rodem ze śląskich Szopienic, znakomitego tłumacza i sympatyka polskiej kultury literackiej oraz Karla Dedeciusa z Łodzi, założyciela i wieloletniego dyrektora  Deutsches Polen-Institut - placówki popularyzującej polską literaturę i kulturę na wielu płaszczyznach, nie mającej, jak dotąd  sobie równej w Europie Zachodniej[1]. 

Do osób przyczyniających się do kształtowania pozytywnego wizerunku Polski i Polaków w Niemczech oraz propagowania polskiego dorobku kulturowego i literackiego należą także dwaj niemieccy naukowcy i społecznicy - prof. dr hab. Heinz  Kneip oraz jego syn dr Matthias Kneip. Prof. Kneip zasłużył się przede wszystkim w zakresie badań nad polską literaturą, dzięki którym spopularyzował na terenie Niemiec twórczość wielu polskich poetów i prozaików. Natomiast dr Kneip okazał się dobrym promotorem relacji polsko-niemieckich poprzez upowszechnianie swojej twórczości poetyckiej i eseistycznej, naukowej i społecznej.

Losy rodziny Kneipów są nierozerwalnie związane ze Śląskiem. To właśnie tutaj, w opolskich Sieroniowicach 5 listopada 1936 r. urodził się H. Kneip. Przyszły badacz słowiańskiej literatury pierwsze słowa w języku polskim usłyszał mając dopiero osiem lat. Jednak dzieciństwo spędzone w Leśnicy pod Górą św. Anny i nawiązane przyjaźnie z polskimi repatriantami ze Wschodu, którzy zajęli na Śląsku  miejsce inteligencji niemieckiej wysiedlonej na Zachód  oraz szkolna lektura polskich książek sprawiła, że szybko opanował  polską mowę.[2]

Heinz Kneip już w czasach szkolnych uznany był za wyjątkowo zdolne dziecko. W 1951 r., jako przedstawiciel młodzieży ze Strzelec Opolskich, wziął udział w centralnych obchodach Dnia Dziecka w Warszawie, na które został zaproszony przez ówczesnego premiera Józefa Cyrankiewicza.[3] Natomiast w czteroletnim gimnazjum, do którego uczęszczał w latach 1951 - 1955, uważany był za uzdolnionego polonistę, co było szczególnie uderzające, ponieważ pochodził z rodziny niemieckiej.[4] Po zdobyciu matury kontynuował naukę studiując filologię polską w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu (obecnie Uniwersytet Opolski), będąc pierwszym autochtonem na tym kierunku. Nauczycielami jego byli znani badacze języka i literatury, m. in.: prof. Stanisław Rospond, Henryk Borek, Jacek Kolbuszewski i Władysław Studencki.[5] Studia polonistyczne dawały mu wiele satysfakcji, ponieważ był najlepszym uczniem na roku - uzyskał  liczne stypendia, a nawet propozycję zostania asystentem prof. Studenckiego. Tęsknił jednak za rodziną, która wyjechała do Niemiec. W 1957 r. otrzymał pozwolenie na wyjazd. Będąc już w Niemczech  postanowił nie wracać na Śląsk, choć jak sam mówi, nie była to dla niego łatwa decyzja. Zdecydował się na kontynuację studiów w Republice Federalnej Niemiec. W semestrze zimowym 1957/1958 rozpoczął naukę z zakresu slawistyki, historii krajów wschodnioeuropejskich i turkologii na uniwersytecie w Getyndze.

W 1959 r. został lektorem języka polskiego na tymże uniwersytecie, a kilka lat później brał już aktywny udział w międzynarodowych kongresach i konferencjach w RFN i poza jej granicami oraz szkoleniach w krajach słowiańskich.[6] Wiele lat, które poświęcił badaniom naukowym zostało uwieńczonych obroną pracy doktorskiej na temat twórczości Jana Kasprowicza  „Auffassung und Darstellung der Natur. Werke von Jan Kasprowicz“.

Po uzyskaniu stopnia doktora, w 1965 r., H. Kneip rozpoczął pracę na nowo utworzonym uniwersytecie w Ratyzbonie, gdzie początkowo prowadził zajęcia z języka polskiego i czeskiego. Brał również aktywny udział w tworzeniu tamtejszej fachowej biblioteki slawistycznej oraz laboratorium do nauki języka polskiego i rosyjskiego. Biblioteka ta jest obecnie jedną z lepiej zaopatrzonych placówek, tego typu, w literaturę slawistyczną i polonistyczną w Niemczech. W zbiorach znajdują się także nośniki multimedialne ( płyty CD i video). W 1972 r. Rada Akademicka uniwersytetu w Ratyzbonie mianowała badacza jej akademickim dyrektorem. Od tej pory jego praca naukowa była związana przede wszystkim z tą uczelnią. Wyjątek stanowił rok 1978 r. kiedy kierował katedrą slawistyki na uniwersytecie w Bambergu, prowadząc badania nad literaturą rosyjską oraz semestr zimowy 1993/1994, wówczas w ramach zastępstwa pracował na uniwersytecie w Rostoku.

Badania naukowe H. Kneipa koncentrowały się wokół literatury rosyjskiej i polskiej, dowodem czego jest jego praca habilitacyjna dotycząca  różnych zasad  formułowania poezji socjalistycznego realizmu w Polsce i Rosji  „Kunstprinzipien und formulierte Poetik des sozialistischen Realizmus. Untersuchungen zur Literaturkonzeption in der Sowjetunion und Polen (1945 - 1956)“, obroniona w 1985 r. W 1995 r. ukazała się  wersja książkowa tej rozprawy, uzupełniona o nowe fakty i wzbogacona o obszerne streszczenie.[7] Publikacja zyskała duże uznanie w Niemczech i w Polsce, o czym świadczą jej liczne recenzje. W jednej z nich można przeczytać iż: "obserwacje Kneipa nad kategoria realnego socjalizmu pokazują, że klucz do jej rozumienia leży w uznaniu prymatu ideologiczno-światopoglądowych kryteriów nad artystyczno-estetycznymi". [...] Obserwacje Kneipa prowadzą także do wniosku, że ta oficjalnie sankcjonowana  norma sztuki funkcjonowała na odmiennych  zasadach w poszczególnych krajach socjalistycznych. W Polsce doktryna artystyczna literatury istniała tylko w latach 1949-1956 [8].

Heinz  Kneip swoje badania kierował ku szerokiej problematyce literaturoznawczej, począwszy od epoki  baroku po współczesność, zajmował się też recepcją polskiej literatury na terenie Niemiec i niemieckiej literatury w Polsce, tłumaczeniami, krytyką literacką, teorią i praktyką literacką realnego socjalizmu.[9] Zainteresowania slawistyczne miały odzwierciedlenie w realizowanych przez niego programach badawczych, a ich wyniki zaowocowały licznymi publikacjami naukowymi, poszerzającymi znacznie pole badawcze uprawianej przez niego dyscypliny naukowej. Odzwierciedlają to publikacje książkowe, artykuły w wydawnictwach ciągłych i prestiżowych leksykonach. Jedna z ostatnich prac jest wynikiem zakończenia realizacji państwowego projektu badawczego dotyczącego obrazu Niemiec i Rosji w polskiej, powojennej literaturze "Das Deutschland- und das Russlandbild in der polnischen Nachkriegsliteratur im Spannungsgefüge zwischen Bruch und Kontinuität” prowadzonego w ramach bawarskiego związku „Bayerischen Forschungsverbundes Ost - und Südosteuropa“ (FOROST). 

 Należy ponadto podkreślić, że niemiecki slawista brał aktywny udział we wszystkich polsko-niemieckich konferencjach polonistycznych (Bonn, Kraków, Tübingen, Warszawa)[10] oraz licznych kongresach i spotkaniach naukowych na terenie Niemiec i poza ich granicami. Jego wiedza fachowa była pomocna w kontaktach naukowych, które przyczyniły się do powołania w Wiedniu fundacji Fond zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung. Od lat 80. badacz uczestniczył również w pracach  komisji, zajmujących się planowaniem nowej koncepcji nauki języków obcych, towarzyszącej studiom slawistycznym w Niemczech. Czego wyrazem była funkcja doradcy, rzeczoznawcy i przewodniczącego komisji egzaminacyjnej ,,Meinzer Modells” (1979-1983) oraz członka prestiżowej komisji kwalifikacyjnej DAAD, w sekcjach dotyczących Niemców w Europie Wschodniej „Deutsche nach Osteuropa” oraz odbywania wakacyjnych kursów językowych dla slawistów w „Ferienkurs Slavisten” (1980 - 1994). Opiniował m. in. przyznawanie stypendiów dla polskich naukowców na pobyty badawcze w Niemczech, zajmował się także wymianą studentów oraz był odpowiedzialny  za naukę języków obcych. Dzięki jego staraniom studenci z krajów słowiańskich uczestniczyli w letnich kursach językowych finansowanych przez DAAD i Fundacje Vielberth-Stiftung odbywających się m.in. w latach 1990 - 2001.[11]

Obok tych prac istotne dla H. Kneipa były działania związane z nawiązywaniem i utrzymywaniem kontaktów uczelni w Ratyzbonie z jej partnerami w krajach słowiańskich, m. in. uniwersytetami w Moskwie, Odessie, Bratysławie i Łodzi. Był też odpowiedzialny za prowadzenie europejskiego programu „Sokrates” dla wymiany studentów z Łodzi i Bratysławy. Zaangażował się także w realizację projektu TEMPUS, w ramach którego kilku pracowników naukowych i studentów z Bratysławy miało możliwość uczestniczenia w pobycie badawczym na uniwersytecie w Ratyzbonie. Przedsięwzięciem na szeroką skalę był  finansowany przez Unię Europejską i przewidziany na lata 1992 - 1995 projekt uwzględniający tematykę międzykulturową ,,Kultur - und Landeskunde als Grundlage der interkulturellen Verständigung und Träger des Frendsprachenerwerbs“. H. Kneip  odpowiadał  za jego stronę finansową i kierownictwo fachowe. W ramach tego programu wielu studentów i nauczycieli akademickich z Ratyzbony, Bratysławy, Bremy i Padwy uczestniczyło w dokształcaniu na uniwersytetach partnerskich.[12]

Niemiecki slawista nawiązał także wiele owocnych kontaktów z polskimi uniwersytetami m. in. z Uniwersytetem Opolskim, przyczyniając się do rozwoju tamtejszej germanistyki oraz uczelniami w Krakowie, Warszawie, Wrocławiu, Poznaniu i Toruniu. Organizował pobyt polskich uczonych w Ratyzbonie, zdobywał wsparcie finansowe przeznaczone dla polskich studentów i wykładowców oraz czuwał nad wzbogacaniem księgozbiorów uniwersyteckich i instytutowych w Niemczech i w Polsce.[13] Współpracował też z Instytutem Śląskim w Opolu, Instytutem Badań Literackich w Warszawie, Teatrem Polskim we Wrocławiu oraz Teatrem im. Horzycy w Toruniu. Jest zapraszany na liczne festiwale teatralne organizowane na terenie Polski, m. in. na toruński festiwal „Kontakt” oraz utrzymuje bliskie relacje z wrocławskim, łódzkim i warszawskim środowiskiem literackim.[14] Przez szereg lat aktywnie uczestniczył w wielu imprezach związanych z promocją polskiej kultury i literatury na terenie Niemiec, m. in. w organizacji obchodów Dni Kultury Polskiej (1974) oraz „Polnische Woche” na uniwersytecie w Ratyzbonie (1998).[15]

W 1995 r. H. Kneip uzyskał tytuł „profesora nadzwyczajnego”. Za swoją wieloletnią działalność na rzecz Polski i promocję innych krajów słowiańskich został wyróżniony wieloma prestiżowymi nagrodami kulturalnymi i naukowymi. Jest laureatem medalu ,,Zasłużony dla Kultury Polskiej” i odznaczenia ,,Amicus Poloniae”. Otrzymał także wyróżnienia od uczelni, z którymi przez lata współpracował, m. in. ,,Medal 50-lecia Uniwersytetu Łódzkiego”, ,,Medal 80-lecia Uniwersytetu im. J. A. Komeńskiego w Bratysławie oraz odznaczenie ,,W Służbie Społeczeństwu i Nauce” Uniwersytetu Łódzkiego. Medal otrzymał w podziękowaniu za wieloletnie zaangażowanie i owocne kontakty w wielu dziedzinach polsko-niemieckiej współpracy naukowej. Dzięki temu zaistniała możliwość podejmowania studiów przez Polaków w Ratyzbonie, m.in. z  łódzkiej uczelni,[16] co podkreślił w liście gratulacyjnym jej ówczesny rektor.

Praca badawcza i popularyzatorska przyczyniły się także do nawiązania przyjacielskich kontaktów z wieloma polskimi literatami, m. in. poetą i dramaturgiem Tadeuszem Różewiczem, którego dzieła niemiecki badacz spopularyzował na terenie Niemiec. Przez lata współpracował też z wybitnym tłumaczem i promotorem polskiej literatury w Niemczech, założycielem Deutsches Polen-Institut w Darmstadt - Karlem Dedeciusem.

W 2002 r. slawista przeszedł na emeryturę, fakt ten jednak nie przerwał jego aktywności zawodowej i społecznej. Dokonania prof. H. Kneipa zostały uhonorowane  przez Fundację Nauki Polskiej (FNP) - polskim honorowym stypendium im. Alexandra von Humboldta, dzięki któremu przez sześć miesięcy będzie prowadził pracę naukową i dydaktyczną w  Wyższej Szkole Stosunków Międzynarodowych w Łodzi.[17]

Promowanie Polski na terenie Niemiec stało się także życiowym posłannictwem jednego z synów prof. H. Kneipa - Matthiasa. Ten przyszły poeta urodził się 30 lipca 1969 r. w Ratyzbonie i wychował bez świadomości związków swojej rodziny z Polską. Choć kraj ten, jak mówi, zawsze był obecny w jego rodzinnym domu, to więcej na jego temat dowiedział się dopiero jako dwudziestokilkulatek, kiedy po zakończeniu studiów z zakresu germanistyki, rusycystyki i politologii, otrzymał propozycję objęcia stanowiska lektora języka niemieckiego i literatury niemieckiej na Uniwersytecie Opolskim. Młody lektor na opolskim uniwersytecie zaczął odkrywać, że ten obcy kraj jest mu dziwnie bliski. Czuł narastającą potrzebę odnalezienia miejsc, domów, grobów bliskich, o których wreszcie zaczęli opowiadać       rodzice.[18] W tym czasie gromadził także źródła do swojej pracy doktorskiej, dotyczącej sytuacji języka niemieckiego na Górnym Śląsku, która została obroniona na uniwersytecie w Ratyzbonie i opublikowana w 1999 r. pt. „Die deutsche Sprache in Oberschlesien. Untersuchungen zur politischen Rolle der deutschen Sprache als Minderheitensprache“[19] Pretekstem do podjęcia tematu rozprawy było szukanie korzeni swojej rodziny oraz fakty mówiące o tym, że po II wojnie światowej jego ojciec nie mógł na Śląsku posługiwać się językiem niemieckim.[20] Dysertacja stała się też punktem wyjścia do zorganizowania cyklu spotkań w Polsce i w Niemczech poświęconych politycznej roli języka po obu stronach Odry.

W 2000 r. M. Kneip rozpoczął pracę w Deutsches Polen-Institut  w Darmstadt - jednej z ważniejszych instytucji promocji polskiej kultury w Niemczech. Zajął się tu m. in. moderowaniem spotkań z najwybitniejszymi polskimi poetami i prozaikami, udziałem w programach mających na celu popularyzację języka polskiego oraz dbałość o kreowanie pozytywnego wizerunku Polski, szczególnie wśród uczniów szkół niemieckich, którzy niewiele wiedzą o wschodnim sąsiedzie Niemiec. Dlatego organizuje specjalne odczyty dla  młodzieży, na których porusza wątki dotyczące polskiej kultury i literatury (np. w trakcie spotkań „Polen entdecken” i „Lyrik mal anders”). Z myślą o niemieckich gimnazjalistach opracował, razem z Manfredem Mackiem - pracownikiem DP-I, podręcznik ,,Polnische Literatur”, mający na celu zapoznanie czytelników z najważniejszymi dziełami polskiej literatury oraz wskazanie na polsko-niemieckie związki kulturowe. Książka ukazała się łącznie z płytą w prestiżowym niemieckim wydawnictwie szkolnym „Cornelsen”.[21]

Jako znawca wschodniej problematyki oraz spraw związanych z Polską M. Kneip jest często zapraszany do wypowiadania się na te tematy. Należy podkreślić, że jego wiedza jest poparta osobistymi doświadczeniami, które wyniósł z licznych podróży do krajów Europy Środkowej i Wschodniej (Polski, Słowacji, Ukrainy, Mołdawii i in.). Stały się one podstawą do napisania licznych artykułów i sprawozdań na temat aktualnej sytuacji społecznej i politycznej w tych państwach. Publikował je m. in. na łamach czasopism niemieckich: ,,Mittelbayerische Zeitung”, „Süddeutsche Zeitung” i „Passauer Neue Presse”.

Na szczególną uwagę zasługuje twórczość literacka M. Kneipa, która odbiega w sposób zasadniczy od wzorców preferowanych przez współczesną krytykę niemiecką. Autor swoje eseje i poezję kieruje do szerokiego grona odbiorców, także w Polsce. Zdaniem krytyki jest to rzadka cecha młodych autorów polsko-niemieckiego pogranicza, wymaga bowiem stosowania języka  zrozumiałego dla obu stron, a to sztuka niezwykle trudna. Jego utwory mają wiele wspólnego z tekstami Tadeusza Różewicza, którego uważa za jednego ze swoich mistrzów i autorytetów. Ważnym źródłem inspiracji twórczej dla Kneipa są też dzieła Stanisława Jerzego Leca, głównie „Myśli nieuczesane”, które zainspirowały  go  do napisania wielu własnych aforyzmów zawartych m. in. w tomiku „zärtlich kriegen”. Obok polskiej poezji fascynują go również teksty piosenek niemieckiego piosenkarza Herberta Grönemeyera oraz literatura rosyjska - przede wszystkim dzieła Fiodora Dostojewskiego. Wzorców dla swojej liryki poszukuje także w niemieckim ekspresjonizmie.[22]

Od połowy lat dziewięćdziesiątych ważnym tematem w twórczości M. Kneipa stały się  polsko-niemieckie relacje kulturowo-społeczne. Podczas rocznego pobytu w Opolu autor uświadomił sobie, że korzeni swojej rodziny nie powinien (...) szukać w Niemczech, lecz na obszarze, który dzisiaj znajduje się w Polsce.[23] Dzięki wyjazdom do Polski miał możliwość dokonywania porównań między życiem w Niemczech i w Polsce, a refleksje przedstawił w swoich wierszach i  esejach.

"My Niemcy"

 My Niemcy

wstajemy z łóżka wprost

do kapci

ściereczką czyścimy jajka

na śniadanie

 [...]

My Niemcy

w kwestiach gustu jesteśmy bardzo tolerancyjni

a gdy nikt nie widzi

nawet kochamy nasz kraj [24]

Pierwsze utwory literackie M. Kneipa pojawiły się na łamach niemieckich gazet i czasopism już w 1989 r.,  doczekały się licznych przedruków w wydawnictwach ciągłych, antologiach oraz Internecie. Niemiecki autor opublikował do tej pory sześć książek literackich, do których należą tomiki wierszy: „In meiner Faust den Tag” (1995), „Einmal Leben und zurück” (1998), „zärtlich kriegen” (2000, 2002, 2004). Dla  promocji Polski istotne są szczególnie dwa zbiory wierszy i esejów: „Farbe für Schwarz-Weiß. Barwy na czarno-białym” (1998) i książka „Grundsteine im Gepäck. Begegnungen mit Polen“ [Kamienie węgielne w plecaku. Spotkania z Polską] (2002) oraz najnowszy tomik poetycki „Między nami. Unter uns” (2004).

Szczególne zainteresowanie krytyki wzbudziły eseje i wiersze zawarte w „Kamieniach węgielnych w plecaku”, które zebrały wiele pozytywnych recenzji po obu stronach Odry [25]. Zyskały także rekomendację K. Dedeciusa i doczekały się swojej wersji na płycie kompaktowej. Fragmenty książki zostały przedrukowane w Internecie oraz na łamach  gazet i czasopism ukazujących się na terenie Niemiec i Polski. Jest to publikacja szczególnie cenna dla Polaków, ponieważ jak podkreślają  recenzenci: do tej pory nie było takiej książki. Autor podróżując po kraju odwiedził liczne miasta, opisywał zapamiętane krajobrazy, poznawanych ludzi. Stał się przyjacielem Polski. Poprzez obraz literacki, zwrócił  uwagę opinii niemieckiej na  współczesną Polskę [26].

"Ojczyzna"                                         "Heimat"

Kamień węgielny                              Grundsteine

w plecaku                                          im Gepäck

przenoszę się                                     reise ich

z miejsca na miejsce                         von Ort zu Ort

i wznoszę                                           und baue

nieustannie                                       immer wieder

na nowo [27]                                        neu

 Oczami niemieckiego poety przyglądamy się zatem Polsce, jej wadom i zaletom. Poznajemy stosunek zachodniego turysty do polskich realiów, także tych śląskich. Odnajdujemy analogie do sytuacji wysiedlonych Polaków ze Wschodu na Śląsk. Książka opisuje również losy rodziny Kneipów, która musiała wskutek zaszłości historycznych emigrować po II wojnie światowej ze Śląska do Niemiec. Eseje Kneipa uważa się za obiektywną acz nie pozbawioną dozy krytycyzmu czytankę historyczną. Choć nie jest prostym przewodnikiem podróży po drogach stereotypów polsko-niemieckich to dzięki literackim środkom wyrazu pokazuje jak wiele łączy nasze narody także w sferze      duchowej [28].

Doskonałym elementem  promocji Polski w środowisku  niemieckim, są też inne prace Kneipa, m.in. dwujęzyczny tomik „Między nami” oraz  zbiór wierszy i esejów „Barwy na czarno-białym”, rekomendowany przez T. Różewicza i prof. H. Orłowskiego. Jak podkreślono w jednej z recenzji, publikacje tego typu (...) potrafią wnieść do procesu polsko-niemieckiego porozumienia o wiele więcej dobrego niż setki dofinansowanych festynów, konkursów recytatorskich, przeglądów orkiestr i grup tanecznych.[29]

Twórczość niemieckiego poety została już niejednokrotnie dostrzeżona i wyróżniona przez krytykę literacką, o czym świadczą przedruki na języki obce (polski, ukraiński, japoński) oraz recenzje i nagrody literackie. M. Kneip jest laureatem następujących wyróżnień: „Preis des Bayerischen Musikantes” (1995), „Gemeinschaft Deutscher und Österreichnischer Künstler“ <Gedok> (1997), „Kultur-Förderpreis der Stadt Regensburg“ (2001) oraz ,,Uslarer Literaturpreis“ (2002).[30]

Ważnym wydarzeniem w życiu młodego pisarza i naukowca, a zarazem wyróżnieniem jego dokonań literackich był pobyt w Japonii oraz obecność na zorganizowanym w Tokio światowym festiwalu poezji „World Festival of Poets” (2000), na którym wystąpił jako reprezentant Niemiec.[31] Młody autor od kilku lat należy do Związku Pisarzy Niemieckich i niemieckiego Pen-Clubu, co świadczy o prestiżu jego twórczości.

M. Kneip jest częstym gościem w Polsce, gdzie prezentuje swoje dokonania literackie i badawcze. Bierze udział w konferencjach naukowych oraz działaniach mających na celu wzajemne zbliżanie Niemców i Polaków.

Znany jest także dobrze w Niemczech, gdzie kształtuje pozytywny wizerunek Polski, podkreśla, że należy (...) reklamować Polskę nie na uniwersytetach, gdzie są poloniści, ale wśród ludzi z ulicy, którzy niejednokrotnie o Polsce nic nie wiedzą.[32] Tak wynika też z zamieszczonego niżej wiersza, napisanego przez M. Kneipa po odwiedzinach jednego z miast polskich w latach 90.

"W zeszycie szkolnym sąsiada"

Wszystko zdawał się takie oczywiste

możliwe do pisania

z pewnego dystansu

Nazwa kraju

barwy w godle

historia w kratkę:

1 września 1939

komunizm

Solidarność

Ludzie wierzący w Boga

śpiewają z ręką na sercu

"Jeszcze Polska nie zginęła"

wszystko zmieściło się w zeszycie

było łatwe do nauczenia

do zdjęcia z haka z czystym sumieniem

Aż otworzyły się drzwi

stanęliśmy naprzeciw siebie

czytaliśmy w zeszycie tego drugiego[33]

Przedstawione tutaj postacie: prof. Heinza Kneipa i jego syna dr Matthiasa Kneipa wpisują się w poczet polonofilów niemieckich, odgrywających niepodważalną rolę w polsko-niemieckim zbliżeniu kulturowym. Ich bogata działalność promocyjna i naukowa jest już dzisiaj trwałym pomostem, po którym mogą poruszać się kolejni badacze, naukowcy, literaci i społecznicy.